دادگاه قانون اساسی آلمان؛ نگهبان ۷۵ ساله دموکراسی و حقوق شهروندی در کارلسروهه

دادگاه قانون اساسی فدرال آلمان (Bundesverfassungsgericht) به عنوان نگهبان قانون اساسی این کشور شناخته می‌شود. پس از جنگ جهانی دوم و جنایات دوران نازی‌ها، قانون اساسی آلمان (Grundgesetz) در می ۱۹۴۹ با این هدف تصویب شد که دیگر هرگز بی‌عدالتی و سلب انسانیت در این کشور فرصت بروز پیدا نکند. برای تضمین این موضوع، حقوق اساسی شهروندان مانند کرامت انسانی، برابری حقوق و آزادی بیان در صدر مواد ۱ تا ۱۹ قانون اساسی قرار گرفت. برای اینکه شهروندان بتوانند واقعاً به این حقوق اتکا کنند، نهاد جدیدی پایه‌گذاری شد تا مردم بتوانند در صورت نقض حقوق اساسی خود به آن شکایت کنند. این دادگاه کار خود را از ۷ سپتامبر ۱۹۵۱ آغاز کرد و در ۲۸ سپتامبر همان سال طی مراسمی رسمی در شهر کارلسروهه افتتاح شد.

چرا دادگاه قانون اساسی در کارلسروهه مستقر شد؟

پس از جنگ، تصمیم بر این شد که موسسات جدید جمهوری نوپای آلمان همگی در پایتخت آن زمان یعنی بن متمرکز نشوند، بلکه در سراسر کشور توزیع گردند. در سال ۱۹۵۰، شهر کارلسروهه در رقابت با چند شهر دیگر توانست میزبانی دیوان عالی کشور (دادگاه عالی امور مدنی و کیفری) را به دست آورد. این شهر با دلایل عملی نظیر داشتن ساختمان مناسب و مسکن کافی برای قضات جدید (که در دوران پس از جنگ موضوعی بدیهی نبود) امتیاز بالایی کسب کرد. در سال ۱۹۵۱، هنگام جستجوی مکان برای دادگاه قانون اساسی، هماهنگی‌های عملی و استفاده از امکانات مشترک مانند کتابخانه مشترک با دیوان عالی نقش مهمی ایفا کرد. دادگاه ابتدا در قصر پرینز-ماکس در مرکز شهر مستقر شد و از سال ۱۹۶۹ به ساختمان جدیدی با نماهای شیشه‌ای بزرگ در محوطه قصر کارلسروهه که توسط معمار برلینی، پاول باومگارتن طراحی شده بود، نقل مکان کرد.

وظایف اصلی و اختیارات دادگاه قانون اساسی

دادگاه قانون اساسی به عنوان نگهبان قانون اساسی، به طور کلی دو وظیفه اصلی بر عهده دارد:

• رسیدگی به شکایات قانون اساسی (Verfassungsbeschwerden): این شکایات توسط شهروندانی مطرح می‌شود که مدعی هستند دولت حقوق اساسی آن‌ها را نقض کرده است. اگر قوانینی مغایر با قانون اساسی باشند، دادگاه می‌تواند آن‌ها را باطل اعلام کند.
• حل و فصل اختلافات میان ارکان دولتی: این وظیفه شامل داوری در خصوص حقوق و اختیارات پارلمان آلمان (Bundestag) می‌شود.

علاوه بر این، یک ویژگی منحصر‌به‌فرد دیگر نیز وجود دارد: طبق ماده ۲۱ قانون اساسی، تنها دادگاه قانون اساسی فدرال می‌تواند بنا به درخواست بوندستاگ، بوندس‌رات (شورای فدرال) یا دولت فدرال، فعالیت یک حزب سیاسی را ممنوع اعلام کند.

ساختار مراجع و نحوه سازماندهی دادگاه

در بدو تاسیس، این دادگاه دارای ۲۴ قاضی (۲۳ مرد و یک زن) بود. امروزه ساختار آن به ۱۶ قاضی شامل هشت مرد و هشت زن تغییر یافته است. این قضات به دو بخش یا «سنا» تقسیم می‌شوند که هر کدام هشت عضو دارند. سنای اول عمدتاً مسئول رسیدگی به شکایات قانون اساسی است و سنای دوم به اختلافات میان ارکان دولتی می‌پردازد؛ هرچند سنای دوم نیز به دلیل حجم بالای پرونده‌ها، به شکایات قانون اساسی رسیدگی می‌کند. هر دو سنا احکام خود را تحت عنوان «دادگاه قانون اساسی فدرال» صادر می‌کنند. در حال حاضر، استفان هاربارت (رئیس دادگاه) ریاست سنای اول و آن-کاترین کاوفهولد (نایب‌رئیس دادگاه) ریاست سنای دوم را بر عهده دارند.

شرایط انتخاب و عضویت به عنوان قاضی قانون اساسی

برای انتخاب شدن به عنوان قاضی در این دادگاه، متقاضیان باید حداقل ۴۰ سال سن داشته باشند، حقوق‌دان برجسته (Volljurist) بوده و واجد شرایط انتخاب شدن در پارلمان آلمان باشند. در هر یک از دو سنا، حداقل سه نفر باید پیش از این حداقل به مدت سه سال به عنوان قاضی در یکی از دادگاه‌های عالی فدرال (مانند دیوان عالی کشور یا دادگاه عالی اداری فدرال) فعالیت کرده باشند. علاوه بر این، استادان رشته حقوق نیز به وفور برای این جایگاه انتخاب می‌شوند. نیمی از قضات توسط بوندستاگ و نیمی دیگر توسط بوندس‌رات انتخاب می‌شوند و کسب رای موافق دوسوم اعضای این نهادها برای انتخاب هر قاضی الزامی است که نشان‌دهنده لزوم وجود توافق گسترده میان احزاب مختلف است. دوره ریاست این قضات ۱۲ سال یا تا پایان سن ۶۸ سالگی است و امکان انتخاب مجدد آن‌ها وجود ندارد.

راز روب‌های قرمز رنگ و نحوه مراجعه شهروندان به دادگاه

روب‌های قرمز رنگ قضات، نماد شناخته‌شده دادگاه قانون اساسی فدرال است. این پوشش نشان می‌دهد که افراد به عنوان شخصیت‌های حقیقی صحبت نمی‌کنند، بلکه در جایگاه رسمی خود به عنوان قاضی سخن می‌گویند. در سال ۱۹۵۱، قضات از روب‌های زرشکی-بنفش مشابه دیوان عالی استفاده می‌کردند، اما در دهمین سالگرد تاسیس دادگاه در سال ۱۹۶۱، مدلی اختصاصی از جنس ابریشم قرمز بر اساس لباس قضات فلورانس در قرن پانزدهم طراحی شد که توسط بخش لباس تئاتر دولتی بادن دوخته شد. این رنگ «قرمز کاردینالی» نام دارد و لباس رسمی شامل یک کلاه (Barett) و یک شال گردن سفید (Beffchen) نیز می‌شود. قضات جدید لباس خود را از قضات قبلی به ارث می‌برند و یک خیاط در کارلسروهه در صورت نیاز آن را اصلاح می‌کند.

سالانه حدود ۵,۰۰۰ پرونده به این دادگاه ارجاع داده می‌شود که حدود ۹۶ درصد آن‌ها شکایات قانون اساسی از سوی شهروندان است. البته شهروندان معمولاً نمی‌توانند مستقیماً به این دادگاه مراجعه کنند، بلکه باید ابتدا مراحل قانونی را در دادگاه‌های پایین‌تر طی کرده باشند. کسانی که بدون وکیل قصد ثبت شکایت دارند نیز شرایط خاص خود را دارند.